Xưởng gốm thủ công của nghệ nhân dịp Phạm Anh Đạo ở thôn 2, làng gốm Bát Tràng (Gia Lâm, Hà Nội). Ngày cuối tuần, công nhân nghỉ hết, đồng cân còn mình ông chủ ngồi nặn, vuốt những chiếc chân đèn.
Chú tâm làm đến nỗi vợ nhờ đưa những mẻ sản phẩm phơi khô xuống, anh Đạo cũng không nghe thấy. Đến khi chị Trinh hét thật to anh mới giật thột đứng dậy. Đạo đáp vợ nhát gừng và giật cục, thì ra anh bị lãng tai.
Vuốt gốm văn bằng tay buộc anh Đạo phải tập trung cao độ và mất khá nhiều thời gian cho mỗi sản phẩm. Ảnh: Phương Hòa.
Năm 1977, Đạo sinh ra tiền nặng 1,5 kg. Trong khi cậu em đâm đôi Phạm Anh Đức lớn lên bình phẩm thường thì Đạo ốm yếu liên miên, sốt cao thành thử phải dùng thuốc kháng sinh. Từ đó, đôi tai gần như bị điếc khiến khả năng nói và diễn đạt của anh cũng trở thành thử khó khăn.
Lớn lên, cậu bé Đạo thường tiền ngồi thu lu một góc nhìn bố nhào, vuốt gốm. Người cha biết con nghe nói khó nhưng quan sát và cảm nhận được hết. Ông để cho con giai đi khắp danh thiếp nhà làm gốm trong làng để xem người ta làm gốm, rồi vào Xí nghiệp gốm sứ Bát Tràng học nghề. Chưa đầy một năm, anh đã làm được hết những việc mà chỉ người thợ bậc cao mới làm được.
Được vài năm, anh xin nghỉ việc và mở xưởng gốm riêng. Khi đó cũng là lúc gốm Bát Tràng loay hoay trong khó khăn, gốm vuốt tay bị gốm công nghiệp lấn lướt. Thợ gốm Bát Tràng nhiều người bỏ hẳn nghề vuốt tay ngàn thế hệ của cha nội ông truyền lại. Họ chuyển qua sản xuất gốm công nghiệp với những khuôn đúc cho ra hàng nghìn sản phẩm giống hệt nhau.
Anh Đạo thì không. Lò gốm của anh mỗi mẻ đồng cân làm vài trăm chiếc, không có cái nào giống nhau. Mỗi khi vuốt xong sản phẩm, anh lại ngoéo chỗ này, vặn chỗ kia một ít, làm cho cái lõm, cái lồi, nước men cũng loang lổ. Người làng gốm thấy vậy thì cười chê, bảo gốm vuốt tay xù xì, xấu và dị như vậy chỉ có bán cho ma tây. Thế mà sản phẩm của anh bán cho Tây thật.
Những cấu trúc sư người Nhật xây cầu Thanh Trì thường đi tham quan gốm Bát Tràng. Họ thấy đồ gốm nhà anh lạ mắt, là sản phẩm thủ công thành ra thích, rồi đặt mua và giới thiệu cho bạn bè. Xưởng của gia đình anh bắt đầu khởi sắc. Nhiều cửa hàng Nhật Bản ở Việt Nam, rồi khách từ trong Nam tìm đến, neo người đặt đầu hàng nhiều lên. Đồ gốm nhà anh xuất sang Nhật, Mỹ, thường là những bộ đồ ăn, lộc bình.
Những sản phẩm bởi vì chính thị tay anh làm, được phơi khô chờ mang đi nung. Ảnh: Phương Hòa.
Vì làm thủ công, năng suất thấp nên anh chỉ làm theo neo đơn đặt hàng. Sản phẩm văn bằng tay thường đắt gấp 4-5 lần sản phẩm công nghiệp, nhưng lợi nhuận vẫn không được nhiều. Mỗi tháng người ta cho ra lò cả chục mẻ gốm thì nhà anh chỉ được một mẻ. Mỗi chuyến quy hàng giá mà từ 20 đến 30 triệu đồng, trừ chi phí, trả đồng cân công nhân thì vợ chồng anh lãi 5 đến 7 triệu.
Cách đây vài năm, có vị khách người Nhật đi tham quan làng gốm Bát Tràng. Thấy anh tự tay vuốt gốm, khách mời sang Nhật để dạy nghề cho công nhân dịp xưởng gốm của ông, nhưng anh từ chối do khả năng nghe, nói kém. "Người Nhật cũng là những bậc thầy về đồ gốm sứ, nhưng họ vẫn thích gốm Bát Tràng của mình vì chưng cách tạo hình và nước men đẹp", anh cho biết.
Gốm vuốt tay giờ được xem như "cơm tám giò chả" của làng gốm Bát Tràng, chỉ còn gia đình anh và vài nghệ nhân già gìn giữ. Anh được vinh danh là nghệ nhân trẻ nhất làng Bát Tràng khi mới 31 tuổi. Trong triển lãm "Gốm và người" được tổ chức ở Tràng Tiền Plaza, họa sĩ Lê Thiết Cương đã mời anh đến trình diễn vuốt gốm văn bằng tay. Ông cũng thường đến xưởng của anh đặt hàng những mẫu gốm thiết phương kế riêng.
Đồ gốm vuốt tay mất nhiều thời kì nên anh thường bị đau đầu khi tập trung cao độ. Nhiều hôm đang vuốt, anh bỏ đó đi chơi cho đầu óc thanh thoả rồi mới về làm tiếp. Xưởng thuê 4 công nhân nhưng hết thảy khâu vuốt, nặn sản phẩm vì chưng anh tự tay làm. Vợ anh tâm sự: "Có hôm 2h sáng, anh ấy bật dậy rồi lọ mọ ra xưởng gốm ngồi nhào, nặn những thứ mới nghĩ ra. Tôi hỏi thì anh bảo phải làm ngay nếu chẳng những ý tưởng sẽ biến mất. Anh ấy yêu gốm còn hơn yêu vợ". Cũng bởi vì mến tính chất thiệt thà mà cô gái làng gốm Kim Lan mới đồng ý làm vợ mặc dầu biết anh là người khiếm khuyết, nhà lại nghèo.
Hồi mới lấy nhau còn khốn khó, nhiều đêm chị Trinh bàn với chồng chuyển sang phương pháp làm gốm văn bằng máy nhưng anh gạt đi, bảo: "Em có làm thì làm, anh không thích". Thế là chị bỏ hẳn ý định, âm thầm ở bên chồng làm cùng anh. Chị bảo giờ cũng thấy thích đồ gốm vuốt tay bởi chưng chồng làm ra, chắc vì chưng làm nhiều thành thử cũng mến nó.
Anh Đạo trình diễn tại triển lãm "Gốm và người" được tổ chức ở Tràng Tiền Plaza. Ảnh: Tuấn Đào.
"Có lẽ vì nghe kém cho nên những ồn ào, những lời gièm pha của người đời ít lọt vào tai mà anh ấy tập kết làm được những sản phẩm tốt hơn", người vợ bộc bạch. Chồng nghe nói không tốt, thành ra chị Trinh vừa là tai, là miệng của anh. Anh đi đâu xa chị cũng phải đi cùng. Lần anh Đạo đi nhận dẫn giải thưởng Công dân điển hình thủ đô năm 2009, chị cũng đi theo do sợ người ta xướng tên thì anh không biết đường đứng dậy.
Việc tiếp khách, định giá, bán hàng cũng bởi chưng chị Trinh lo liệu. Anh Đạo chẳng bao giờ quan hoài đến sản phẩm bán phải chi bao nhiêu, chỉ biết đẹp là làm. Anh sắm Ipad chỉ để chụp lại những sản phẩm đẹp mắt mà anh nhìn thấy. Anh phục chế cả những nước men, hoa văn gốm thời Lý, Trần... rồi tự làm lộc bình, bình tích mà anh thích. Người ngoài mua có khi anh không bán, chỉ để chơi. Dịp hết sức lễ 1.000 năm Thăng Long - Hà Nội, anh tỉ mẩn suốt gần năm trời mới làm xong đôi chóe cao hơn 2 m, đem cung tiến cho đình Bát Tràng và đình Kim Lan, coi như lời cảm ơn đối với ngôi làng mình đâm ra ra.
Mỗi lần thấy bố ngồi bên chiếc bàn xoay, cậu con trai Phạm Duy Anh 12 tuổi cũng mon men đến xem như ngày xưa anh Đạo học nghề của bố. "Nó học được nghề gốm của bố ông cũng tốt thôi, nhưng khó nhọc và nghèo lắm", anh nói.
Đặt làm trang chủ
Giới thiệu
E-mail: duyquang.hut@gmail.com
Liên hệ Quảng cáo
Tuyển cộng tác viên
hotline: 0987.379.717
Top